Tradycyjne instrumenty muzyczne Chin – od guqinu do erhu

Tradycyjne instrumenty muzyczne Chin mają historię sięgającą tysięcy lat. Guqin, pipa, xiao, bambusowy flet dizi, suona, konghou i erhu różnią się konstrukcją oraz brzmieniem, lecz każdy z nich zachował fragment chińskiej kultury, dawnego rzemiosła i sposobu opowiadania o ludzkich uczuciach.

Znaleziska archeologiczne potwierdzają, że instrumenty towarzyszyły mieszkańcom obszaru dzisiejszych Chin na długo przed zjednoczeniem kraju przez dynastię Qin w 221 roku p.n.e. Wykonywano je z kości, kamienia, gliny, drewna i bambusa, a ich formy zmieniały się wraz z rozwojem dworów, obrzędów, teatru i muzyki ludowej.

W późniejszych epokach podstawowymi materiałami stały się drewno, bambus, skóra, jedwab i końskie włosie. Od ich właściwości zależała barwa dźwięku, ale także sposób gry. Jedne instrumenty powstawały z myślą o kameralnych spotkaniach uczonych, inne miały przebijać się przez gwar procesji, widowisk operowych i uroczystości odbywających się na otwartej przestrzeni.

Guqin – instrument uczonych i literatów

Guqin jest siedmiostrunowym instrumentem z rodziny cytr i jedną z najstarszych zachowanych tradycji muzycznych Chin. Jego historia liczy ponad trzy tysiące lat, a ostateczna forma ukształtowała się w starożytności. Dawniej nazywano go po prostu qin, natomiast określenie guqin, czyli „dawny qin”, upowszechniło się później.

Instrument zajmował szczególne miejsce w życiu wykształconych warstw społeczeństwa. Gra na guqinie należała do czterech sztuk, które powinien opanować człowiek uczony, obok kaligrafii, malarstwa i gry strategicznej qi. Muzyka nie była traktowana wyłącznie jako rozrywka. Służyła skupieniu, ćwiczeniu charakteru i porządkowaniu myśli.

Tradycyjne opisy gry wspominają o przygotowaniu miejsca, czystym stroju i zapalaniu kadzidła. Guqin nie był przeznaczony do głośnych występów przed dużą publicznością. Najlepiej brzmiał w niewielkim pomieszczeniu albo w ogrodzie, gdzie słuchacz mógł wychwycić ciche uderzenia strun, flażolety oraz dźwięki powstające podczas przesuwania palców po powierzchni instrumentu.

Budowa guqinu wymagała znajomości drewna, lakierowania i akustyki. Szczególnie cenione egzemplarze powstawały za dynastii Tang i Song. Część instrumentów z tamtych epok przetrwała do czasów współczesnych i nadal może być używana podczas koncertów.

Repertuar guqinu przywołuje wodę, góry, wiatr, ptaki i zmieniające się pory roku, lecz równie często opisuje samotność, przyjaźń albo rozstanie. Muzyk nie próbuje osiągnąć dużej głośności. Znaczenie mają pauzy, wybrzmiewanie pojedynczych tonów oraz napięcie między dźwiękiem a ciszą.

Pipa – cztery struny i niezwykła skala brzmień

Pipa jest czterostrunowym instrumentem szarpanym o gruszkowatym korpusie i krótkiej, wygiętej szyjce. Jej nazwa pojawiała się w dawnych źródłach w odniesieniu do różnych instrumentów strunowych, natomiast współczesna forma wykształciła się w wyniku wielowiekowych kontaktów Chin z kulturami Azji Środkowej.

Dawni muzycy trzymali pipę bardziej poziomo i uderzali w struny kostką. Z czasem instrument ustawiano pionowo na kolanach, a kostkę zastąpiły paznokcie lub nakładki zakładane na palce prawej dłoni. Pozwoliło to rozwinąć szybkie tremolo, gwałtowne uderzenia i techniki imitujące rozmaite odgłosy.

W utworach na pipę można usłyszeć zarówno spokojne melodie, jak i sceny pełne ruchu. Krótkie, mocne szarpnięcia przypominają stukot końskich kopyt, szczęk broni albo uderzenia deszczu. Z tego powodu repertuar instrumentu tradycyjnie dzieli się na kompozycje liryczne oraz utwory przedstawiające bitwy, pościgi i historyczne wydarzenia.

Pipa osiągnęła szczególną popularność za dynastii Tang. Muzyków grających na tym instrumencie przedstawiano na malowidłach w jaskiniach Mogao w Dunhuang, położonym przy dawnym Jedwabnym Szlaku. Dziś pipa pojawia się w recitalach, zespołach kameralnych, operze, muzyce filmowej i chińskich orkiestrach tradycyjnych.

Xiao – spokojny oddech bambusa

Xiao jest pionowym fletem, do którego muzyk wdmuchuje powietrze przez otwór umieszczony na górnym końcu bambusowej rurki. Nazywa się go również dongxiao. W dawnych tekstach słowo xiao mogło jednak oznaczać także inne rodzaje fletów, w tym paixiao złożone z wielu połączonych piszczałek.

Pochodzenie pojedynczego fletu xiao łączone jest z dawnymi instrumentami używanymi przez ludność Qiang na terenach dzisiejszego Syczuanu i Gansu. Z czasem rozpowszechnił się on w dolinie Rzeki Żółtej, a kolejne pokolenia rzemieślników zmieniały liczbę otworów oraz kształt ustnika.

Tradycyjne xiao miało zazwyczaj sześć otworów palcowych, natomiast wiele współczesnych odmian ma ich osiem. W dolnej części znajdują się dodatkowe otwory wpływające na rezonans. Instrument jest przeważnie dłuższy od poprzecznego dizi, a kontrolowanie strumienia powietrza wymaga spokojnego i równego oddechu.

Niskie tony xiao są miękkie i lekko melancholijne. Flet dobrze łączy się z cichym guqinem, a jego południowe odmiany występują również w muzyce nanyin z prowincji Fujian. Do znanych typów należą dongxiao, qinxiao, nanxiao oraz instrumenty wytwarzane w powiecie Yuping w prowincji Guizhou.

Dizi – bambusowy flet Chin

Dizi, w przeciwieństwie do pionowego xiao, trzymane jest poprzecznie. Należy do najczęściej spotykanych chińskich instrumentów dętych i od stuleci towarzyszy muzyce ludowej, teatrowi oraz regionalnym odmianom opery.

W bambusowej rurce znajdują się otwór zadęciowy, otwory palcowe oraz dodatkowy otwór nazywany mokong. Przykrywa się go bardzo cienką błoną dimo, wykonywaną tradycyjnie z wewnętrznej warstwy bambusa lub trzciny. Drgająca membrana nadaje dizi jasną, lekko brzęczącą barwę, której nie ma xiao.

Odkryte w Jiahu w prowincji Henan kościane flety liczą około dziewięciu tysięcy lat i należą do najstarszych zachowanych instrumentów zdolnych do wydawania uporządkowanych dźwięków. Nie były jeszcze dizi w jego obecnej formie, lecz potwierdzają bardzo długą tradycję budowania fletów na ziemiach chińskich. Bambusowe instrumenty poprzeczne pojawiły się w źródłach i znaleziskach z późniejszych epok.

Dizi zyskało ważne miejsce w zespołach operowych i muzyce regionalnej. Pozwala wykonywać szybkie ornamenty, tryle, glissanda oraz frazy naśladujące śpiew ptaków. Niewielki rozmiar i donośne brzmienie ułatwiały wykorzystywanie go zarówno na scenie, jak i podczas plenerowych widowisk.

W północnych Chinach popularne jest krótsze i wyżej brzmiące bangdi, obecne między innymi w operze bangzi. Na południu częściej spotyka się dłuższe qudi, związane z kunqu oraz muzyką jedwabiu i bambusa z regionu Jiangnan. Pierwsze sprzyja szybkim, rytmicznym melodiom, drugie pozwala prowadzić spokojniejsze i bardziej płynne frazy.

Suona – donośny głos chińskich uroczystości

Suona jest instrumentem dętym z podwójnym stroikiem, spokrewnionym z instrumentami znanymi w Azji Środkowej i Zachodniej. Po przyjęciu w Chinach została dostosowana do miejscowych tradycji muzycznych i szczególnie mocno zakorzeniła się w prowincjach północnych oraz środkowych.

Jej konstrukcja obejmuje drewniany korpus z otworami palcowymi, wąski ustnik i rozszerzoną metalową czarę głosową. Niewielkie rozmiary kontrastują z siłą dźwięku. Suona może przebić się przez brzmienie bębnów, gongów i tłumu zgromadzonego na otwartej przestrzeni.

Instrument towarzyszył weselom, świętom, procesjom, przedstawieniom operowym i uroczystościom pogrzebowym. Dobór melodii oraz sposób gry zależały od charakteru wydarzenia. Ten sam przenikliwy ton mógł wyrażać radość podczas wesela albo żałobę w czasie ceremonii pożegnalnej.

Współcześni muzycy wykorzystują suonę również w utworach koncertowych, muzyce filmowej, jazzie i aranżacjach elektronicznych. Zachowuje ona rozpoznawalną barwę, lecz dzięki nowym technikom może przechodzić od ostrych, wysokich dźwięków do długich i przejmujących fraz.

Konghou – od dawnych fresków do współczesnej sceny

Nazwa konghou odnosiła się w starożytnych Chinach do kilku instrumentów strunowych, w tym cytry oraz różnych odmian harfy. Najbardziej rozpoznawalna była pionowa harfa kątowa, która dotarła do Chin ze szlaków prowadzących przez Azję Środkową i obszary dzisiejszego Xinjiangu.

Konghou rozkwitł za dynastii Sui i Tang, gdy na dworze cesarskim występowali muzycy przybywający z wielu regionów Azji. Instrument pojawiał się w zespołach dworskich, tańcach i przedstawieniach, a jego wizerunki zachowały się na malowidłach oraz reliefach. Z Chin trafił także do Korei i Japonii.

Po XIV wieku konghou stopniowo wychodził z użycia. Wiedza o jego wyglądzie i sposobie trzymania przetrwała głównie dzięki źródłom pisanym, wykopaliskom oraz sztuce buddyjskiej. Instrumenty przedstawione na freskach w Dunhuang stały się później jednym z punktów odniesienia dla badaczy próbujących odtworzyć dawne konstrukcje.

W XX wieku chińscy konstruktorzy stworzyli koncertową odmianę konghou, czerpiąc z budowy harfy zachodniej oraz instrumentów historycznych. Model nazywany yanzhu konghou umożliwia grę obiema rękami po dwóch stronach strun. Ma większą skalę niż dawne wersje i jest wykorzystywany w repertuarze solowym oraz orkiestrowym.

Erhu – dźwięk bliski ludzkiemu głosowi

Erhu należy do rodziny smyczkowych instrumentów huqin. Jego poprzednicy pojawili się w Chinach w okresie dynastii Tang, natomiast współczesna forma kształtowała się w następnych stuleciach. Instrument rozpowszechnił się w teatrze, muzyce ludowej i zespołach akompaniujących śpiewakom.

Erhu ma długą szyjkę bez podstrunnicy, dwie struny oraz niewielkie pudło rezonansowe o kształcie sześciokąta, ośmiokąta lub walca. Smyczek z końskiego włosia przechodzi pomiędzy strunami, dlatego nie można całkowicie oddzielić go od instrumentu podczas gry.

Palce lewej dłoni naciskają struny bez opierania ich na podstrunnicy. Pozwala to płynnie zmieniać wysokość tonu i wykonywać szerokie wibrato. Barwa erhu bywa porównywana do ludzkiego głosu, ponieważ instrument potrafi przechodzić od jasnych, śpiewnych melodii do chropowatych i przejmujących dźwięków.

W XX wieku erhu weszło do sal koncertowych i programów chińskich konserwatoriów. Powstał rozbudowany repertuar solowy, a konstrukcja instrumentu została dostosowana do wymagań większych zespołów. W chińskiej orkiestrze tradycyjnej erhu pełni dziś rolę zbliżoną do skrzypiec, prowadząc główne melodie i łącząc poszczególne grupy instrumentów.

Materiały:

1. Guqin i jego muzyka – UNESCO
2. Pipa – opis instrumentu i jego historii
3. Xiao – materiał China.org.cn
4. Dizi – budowa, membrana i odmiany regionalne
5. Suona – pochodzenie i zastosowanie
6. Chińskie instrumenty muzyczne – China.org.cn
7. Konghou – dawne i współczesne odmiany
8. Erhu – konstrukcja i historia instrumentu