Od delikatnego hulusi z Yunnanu po głęboki dźwięk mongolskiego matouqin – instrumenty mniejszości etnicznych w Chinach wyrastały z pasterskich szlaków, rodzinnych spotkań i wielowiekowego rzemiosła. Każdy z nich zachował brzmienie miejsca oraz wspólnoty, która przekazywała go kolejnym pokoleniom.
Chiny są krajem wieloetnicznym, a chińskie instrumenty muzyczne rozwijały się wraz z odmiennymi sposobami życia, lokalnymi obyczajami i krajobrazem poszczególnych regionów. Narodowości zamieszkujące południowo-zachodnie prowincje, stepy Mongolii Wewnętrznej, Sinciang, Yanbian czy górskie obszary Guizhou wykształciły własne konstrukcje, techniki gry i charakterystyczne brzmienia.
Niektóre z tych instrumentów towarzyszyły pasterzom pilnującym stad, inne rozbrzmiewały podczas rodzinnych spotkań, świąt i tańców. W ich budowie wykorzystywano materiały dostępne w najbliższym otoczeniu – drewno, bambus, tykwy, końskie włosie, jedwab, włókna palmowe, a nawet drewno morelowe. Ich dźwięk opowiadał o codziennym życiu, przyrodzie, uczuciach i pamięci wspólnoty.
Huluxiao – delikatny głos Yunnanu
Huluxiao jest ludowym instrumentem dętym szczególnie lubianym przez narodowości Dai, Achang i Wa, zamieszkujące południowo-zachodnią część Chin. Instrument znany jest również pod nazwą hulusi i pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów muzycznej kultury Yunnanu.
Jego historia sięga czasów sprzed 221 roku p.n.e., a konstrukcja współczesnego huluxiao nadal zachowuje starożytny charakter. Instrument składa się z tykwy, trzech bambusowych piszczałek oraz trzech metalowych stroików. Tykwa pełni funkcję pudła rezonansowego. Na jej szczycie znajduje się ustnik, a w dolnej części umieszczone są piszczałki. Środkowa ma siedem otworów pozwalających muzykowi kształtować melodię.
Huluxiao przypomina inne instrumenty należące do rodziny xiao, lecz wyróżnia się niskim, miękkim i delikatnym brzmieniem. Najlepiej wypadają na nim melodie płynne, spokojne i liryczne. Jego dźwięk dobrze oddaje romantyczne uczucia, tęsknotę i nastrój charakterystyczny dla tradycyjnej muzyki południowych Chin.
Kształt instrumentu i sposób gry różnią się w zależności od narodowości oraz części Yunnanu. Przez kolejne pokolenia muzycy ulepszali jego konstrukcję. Nowe odmiany mają szerszą skalę i mocniejsze brzmienie, dzięki czemu huluxiao może być używany nie tylko podczas kameralnych występów, lecz również na dużych scenach. Wraz z zagranicznymi koncertami chińskich muzyków charakterystyczny dźwięk tykwy i bambusowych piszczałek zaczął docierać do publiczności poza Chinami.
Matouqin – muzyka mongolskiego stepu
Matouqin jest mongolskim instrumentem smyczkowym. Jego nazwa pochodzi od wyrzeźbionej głowy konia wieńczącej górną część szyjki. Instrument był popularny wśród ludności mongolskiej już na początku XIII wieku, a z czasem stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kultury Mongolii Wewnętrznej. Jego brzmienie towarzyszy pieśniom, opowieściom, tańcom i obrzędom.
W poszczególnych częściach regionu zmieniają się jego nazwa, kształt, barwa i sposób gry. W zachodniej części Mongolii Wewnętrznej instrument bywa nazywany „molinhuwuer”, natomiast na wschodzie spotyka się nazwę „chaoer”.
Pudło rezonansowe matouqin ma zwykle kształt trapezu, a tradycyjne struny wykonywano z włosia końskiego ogona. Instrument wydaje głęboki, szeroki i nieco surowy dźwięk, który dobrze współgra z przestrzenią stepu, śpiewem pasterskim oraz opowieściami o koniach i wędrówkach.
Pierwotnie muzycy sami wykonywali swoje instrumenty. Domowe matouqin miały jednak stosunkowo słaby dźwięk i nadawały się przede wszystkim do gry w niewielkich pomieszczeniach. Z czasem konstrukcję udoskonalono, poszerzając skalę i zastępując część tradycyjnych materiałów włóknami syntetycznymi. Brzmienie stało się jaśniejsze i bardziej donośne, co pozwoliło wprowadzić matouqin do sal koncertowych i zespołów instrumentalnych.
Powstały również średnie i duże wersje instrumentu, na których gra przypomina technikę używaną przy wiolonczeli i kontrabasie. Nawet po tych zmianach matouqin zachował swój mongolski charakter. Rzeźbiona końska głowa i bogate ornamenty sprawiają, że kunsztownie wykonany instrument może być jednocześnie narzędziem muzyka i dziełem sztuki.
Dongbula – towarzysz kazachskich pasterzy
Dongbula jest dawnym instrumentem strunowym narodowości kazachskiej. W wielu kazachskich rodzinach umiejętność gry przekazywana jest z pokolenia na pokolenie, a instrument towarzyszy pieśniom, opowieściom i wspólnemu spędzaniu czasu. W języku kazachskim jego nazwa łączy dwa słowa – „dong”, oznaczające dźwięk instrumentu, oraz „bula”, odnoszące się do strun. Dongbula pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych instrumentów kazachskiej kultury w Sinciangu.
Instrument był znany na obszarze Sinciangu już w III wieku p.n.e. Wykonuje się go głównie z drewna, a jego wydłużony kształt przypomina dużą łyżkę. Budowa tradycyjnej dongbuli jest stosunkowo prosta. Rzemieślnik wycina z jednego kawałka drewna odpowiednią formę, następnie mocuje płytę rezonansową i zakłada dwie struny.
Dongbula jest ważnym instrumentem akompaniującym kazachskim śpiewakom ludowym. Pasterz pilnujący stada może dzięki niej wypełnić muzyką wiele godzin spędzanych samotnie na pastwisku. Wieczorem ten sam instrument trafia do rodzinnego domu, gdzie towarzyszy pieśniom, tańcom i spotkaniom kilku pokoleń.
Może występować jako instrument solowy, część orkiestry albo akompaniament do śpiewu. Różne techniki gry pozwalają naśladować bulgoczące źródło, śpiew ptaków, odgłosy stada owiec i rytm końskich kopyt. W melodii przechowywany jest krajobraz pasterskiego życia, w którym człowiek, zwierzęta i przyroda pozostają ze sobą blisko związane.
Jiayeqin – struny narodowości koreańskiej
Jiayeqin jest dawnym koreańskim instrumentem strunowym, popularnym również w Koreańskiej Prefekturze Autonomicznej Yanbian w prowincji Jilin. Jego kształt przypomina guzheng, klasyczny instrument chińskiej narodowości Han. Związki obu instrumentów sięgają odległej historii, a jiayeqin do dziś pozostaje ważnym elementem muzycznej kultury narodowości koreańskiej w Chinach.
Według przekazów około 500 roku naszej ery władca jednego ze starożytnych państw koreańskich stworzył na podstawie guzhengu nowy instrument strunowy. Otrzymał on nazwę jiayeqin i przez następne stulecia rozwijał własne brzmienie oraz technikę gry.
Instrument ma ponad 1500 lat historii. Tradycyjnie wykonywano go z drewna, a jego zakończenie wyginano w sposób przypominający rogi owcy. Dawne modele nie miały pełnego dna, dlatego ich brzmienie było stosunkowo niskie i ciche. Kolejne ulepszenia pozwoliły stworzyć instrument o mocniejszym dźwięku, bogatszej barwie i wyraźniejszym charakterze narodowym.
Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej projektowano nowe wersje jiayeqin, między innymi instrumenty osiemnasto- i dwudziestojednostrunowe. W odmianie z 21 strunami zastosowano stalowe struny oraz powiększone pudło rezonansowe. Dźwięk stał się jaśniejszy, pełniejszy i lepiej słyszalny podczas większych występów.
Jiayeqin pozwala wyrażać szeroką gamę uczuć – szczęście, gniew, smutek i radość. Szczególnie dobrze brzmią na nim żywe melodie ludowe. Dawniej większość wykonawców stanowili mężczyźni, lecz obecnie po instrument coraz częściej sięgają kobiety. Jiayeqin może występować solo, w niewielkim zespole albo w orkiestrze ludowej.
Rewapu – brzmienie Sinciangu
Rewapu, nazywany również rawapem, jest instrumentem strunowym szczególnie cenionym przez Ujgurów, Tadżyków i Uzbeków zamieszkujących Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur. Ma ponad sześćset lat historii. Jego różne odmiany pokazują, jak blisko na przestrzeni stuleci spotykały się tradycje muzyczne narodów żyjących w zachodniej części Chin.
W XIV wieku wymiana gospodarcza i kulturalna między Sinciangiem a innymi regionami była już szeroko rozwinięta. Ujgurscy rzemieślnicy i muzycy, korzystając ze starszych instrumentów ludowych, tworzyli nowe konstrukcje. Rewapu stał się jednym z najważniejszych rezultatów tego procesu.
Instrument wykonuje się przede wszystkim z drewna. Ma długą, smukłą szyjkę, której górna część jest lekko pochylona, oraz pudło rezonansowe przypominające półkulę. Poszczególne odmiany różnią się liczbą strun. Muzyk gra zwykle na strunie zewnętrznej, podczas gdy pozostałe wzmacniają i wzbogacają brzmienie.
Dźwięk rewapu jest jasny, czysty i łatwo rozpoznawalny. Instrument może prowadzić utwór solowy, towarzyszyć śpiewakowi albo tworzyć część większej orkiestry. Jego budowa, nazwa i barwa zmieniają się zależnie od tradycji poszczególnych narodowości.
Tadżykowie nazywają ten instrument „rebupu” i często wykonują go z drewna morelowego. Wśród Ujgurów występują między innymi rewapu kaszgarski, rewapu pasterski, duolang rewapu oraz nowsze odmiany koncertowe. Rewapu z Kaszgaru ma delikatny, niski i gładki ton. Odmiana uzbecka zachowuje podobny kształt, lecz jej dźwięk jest głośniejszy, czystszy i bardziej masywny.
Khushtar – ujgurski instrument smyczkowy
Z Sinciangu pochodzi również khushtar, zapisywany także jako hushtar. Ten ujgurski instrument smyczkowy nosi chińską nazwę 胡西塔尔. Należy do grupy instrumentów używanych w muzyce ujgurskiej obok dutaru, tamburu, rewapu i ghijaku. Można go usłyszeć w wykonaniach Dwunastu Mukamów, tradycji łączącej muzykę, śpiew, poezję i taniec.
Instrument ma wydłużoną szyjkę i drewniane pudło rezonansowe. Podczas gry trzymany jest pionowo i opierany na kolanie. Współczesne odmiany mają zwykle cztery struny melodyczne, a niektóre wersje wyposażono także w struny rezonansowe, które wzmacniają i pogłębiają brzmienie.
Dźwięk khushtaru jest miękki, pełny i wyraźny. Sposób gry zachowuje cechy starszych ujgurskich instrumentów smyczkowych, lecz wykorzystuje także techniki znane ze skrzypiec. Współczesną postać instrumentu udoskonalono w latach 70. XX wieku, dzięki czemu znalazł miejsce w profesjonalnych zespołach muzycznych i większych składach koncertowych.
Niutuiqin – instrument o kształcie krowiej nogi
Niutuiqin jest dawnym chińskim instrumentem smyczkowym, popularnym przede wszystkim wśród narodowości Dong w prowincjach Guizhou i Hunan oraz w Regionie Autonomicznym Narodowości Zhuang Guangxi. Jego kształt przypomina nogę krowy, od której pochodzi nazwa – chińskie słowa „niu tui” oznaczają właśnie „krowią nogę”.
Tradycyjny niutuiqin wykonywany jest z drewna cedrowego. Ma szeroką szyjkę, kołki z twardego drewna oraz smyczek z bambusa. Dawne struny powstawały z włókien palmowych, co nadawało instrumentowi delikatne, lekko zachrypnięte i bardzo charakterystyczne brzmienie.
Dźwięk niutuiqin dobrze łączy się z ludzkim głosem, dlatego instrument często służy jako akompaniament do pieśni. Technika gry przypomina grę na skrzypcach, choć skala dźwięków jest węższa. Surowa barwa pozwala muzykowi podkreślić rytm języka i emocje zawarte w śpiewanym utworze.
Muzycy przez długi czas wykonywali instrumenty samodzielnie, dlatego różniły się one rozmiarem, proporcjami i używanymi materiałami. Kolejne pokolenia rzemieślników narodowości Dong powiększały pudło rezonansowe i zastępowały włókna palmowe strunami jedwabnymi lub stalowymi. Zmiany poszerzyły skalę oraz umożliwiły wyrażanie bogatszej gamy uczuć.
Niutuiqin zajmuje ważne miejsce w codziennym życiu społeczności Dong. Tradycyjnie niemal każdy chłopiec posiadał własny instrument. W wolnych chwilach mieszkańcy spotykali się, wspólnie grali i śpiewali. Muzyka nie była osobnym widowiskiem przygotowanym dla publiczności, lecz częścią życia wsi, rodzinnych relacji i czasu spędzanego razem.
Huluxiao, matouqin, dongbula, jiayeqin, rewapu, khushtar i niutuiqin powstały w różnych częściach Chin i brzmią zupełnie inaczej. W miękkim oddechu bambusowych piszczałek, głębokim tonie końskiego włosia i rytmie szarpanych strun pozostały stepy, górskie wsie, pasterskie szlaki oraz rodzinne spotkania. Instrumenty zmieniały konstrukcję i trafiały na większe sceny, lecz nadal zachowują głos wspólnot, które stworzyły je przed stuleciami.
