W Chinach herbata od czterech tysięcy lat towarzyszy codzienności, rozmowie, dyplomacji i duchowej praktyce. Pije się ją w domach, świątyniach, herbaciarniach i podczas oficjalnych spotkań, lecz każda prowincja i wspólnota nadaje jej własny smak, sposób podania oraz gest wdzięczności.
Herbata zajmuje w chińskim życiu miejsce szczególne. Stare powiedzenie wymienia ją wśród produktów niezbędnych każdego dnia, obok drewna na rozpałkę, ryżu, oleju, soli, sosu sojowego i octu. Nie jest więc wyłącznie napojem podawanym podczas uroczystości. Towarzyszy zwykłym posiłkom, spotkaniom rodzinnym, rozmowom z przyjaciółmi i chwilom odpoczynku.
Gdy w chińskim domu pojawiają się goście, gospodarz zwykle podejmuje ich parującą, aromatyczną herbatą. Przy czarce łatwiej rozpocząć rozmowę, zwolnić jej rytm i stworzyć atmosferę wolną od pośpiechu. Herbata nie dominuje spotkania. Pozostaje obecna na stole, podkreślając gościnność gospodarza i szacunek okazywany przybyszowi.
Z napojem tym związano wiele mitów, legend i historycznych przekazów. Jeden z nich opowiada o władcy królestwa Wu, istniejącego na południu Chin w okresie Trzech Królestw. Król podczas przyjęć dla swoich mandarynów lubił podawać mocny alkohol. Jeden z urzędników, Wei Zhao, nie potrafił jednak pić, dlatego władca pozwolił mu zastępować trunek herbatą. Miało się to wydarzyć około 280 roku naszej ery.
Z czasem ludzie należący do wyższych warstw społeczeństwa zaczęli częstować swoich gości herbatą. Za panowania dynastii Tang, w latach 617–907, zwyczaj rozprzestrzenił się również wśród zwykłych mieszkańców. Napój, który wcześniej pojawiał się przede wszystkim na dworach i w domach możnych, stopniowo stawał się częścią codziennego życia.
Od klasztornej czarki do „Księgi Herbaty”
Inny przekaz z epoki Tang łączy rozwój zwyczaju picia herbaty z buddyzmem. Mnisi po wielu godzinach medytacji odczuwali zmęczenie, senność i głód. Starsi zakonnicy traktowali napar jako środek pobudzający, który pomagał zachować skupienie i odpędzić sen. Praktyka szybko wyszła poza mury świątyń i została przejęta przez świecką część społeczeństwa.
W zamożnych domach powstawały osobne pomieszczenia przeznaczone do czytania ksiąg, parzenia naparu i spokojnego picia herbaty. Nazywano je pokojami herbacianymi. Łączyły skupienie potrzebne do lektury z atmosferą rozmowy i odpoczynku. Herbata stawała się nie tylko codziennym napojem, lecz także częścią życia intelektualnego i towarzyskiego.
W 780 roku Lu Yu, jeden z najsłynniejszych znawców herbaty w dziejach Chin, zebrał i uporządkował wiedzę dotyczącą jej uprawy, obróbki, parzenia oraz picia. Owocem tej pracy była „Księga Herbaty”, znana jako „Cha Jing”, pierwsze chińskie dzieło w całości poświęcone temu napojowi. Księga Herbaty Lu Yu połączyła praktyczne wskazówki z namysłem nad smakiem, jakością wody, naczyniami i atmosferą towarzyszącą piciu naparu.
Za dynastii Song kultura herbaty trafiła również do ceremoniału cesarskiego. Cesarz Huizong wydał przyjęcie dla mandarynów, podczas którego sam parzył dla nich herbatę. Gest władcy podnosił rangę napoju, ale zarazem nadawał spotkaniu bardziej osobisty charakter. Czarka przygotowana przez cesarza była wyrazem szacunku wobec zaproszonych urzędników.
Na dworze dynastii Qing herbatę podawano nie tylko podczas wewnętrznych przyjęć. Częstowano nią także szefów misji dyplomatycznych przybywających z innych państw. Napój stał się częścią oficjalnej gościnności, w której sposób przyjęcia delegacji miał równie duże znaczenie jak sama treść prowadzonych rozmów.
Zwyczaj spotkań przy herbacie zachował się również we współczesnych Chinach. Z okazji ważnych świąt, w tym Nowego Roku i Święta Wiosny, przedstawiciele rządu, władz lokalnych oraz instytucji zapraszają gości na rozmowy prowadzone przy czarce naparu. Dawna forma gościnności nadal znajduje miejsce w życiu publicznym, choć zmieniły się uczestniczące w niej instytucje i okoliczności.
Chińczycy przez stulecia traktowali parzenie i picie herbaty jako sztukę. W ten sposób powstała rozbudowana chińska kultura herbaty, obejmująca nie tylko przygotowanie naparu, lecz także naczynia, wystrój pomieszczenia, sposób prowadzenia rozmowy i zachowanie wobec gościa. Ceremonia picia herbaty nie przybrała przy tym jednej, identycznej formy obowiązującej w całym kraju. Jej rytm, smak i gesty zmieniają się wraz z regionem.
Herbaciarnie w Chinach, regionalne smaki i gesty wdzięczności
W miastach i miasteczkach zaczęły powstawać herbaciarnie, które przyciągały ludzi należących do różnych warstw społecznych. Można było w nich odpocząć, spotkać znajomych, porozmawiać, posłuchać opowieści albo obejrzeć występ artystyczny. Czarka herbaty i niewielkie przekąski pozwalały spędzić w takim miejscu wiele godzin.
Atmosferę dawnych lokali zachowuje Herbaciarnia Lao She przy Qianmenie w Pekinie. Goście mogą wybierać spośród wielu rodzajów herbat, do których podaje się ciasteczka, orzechy lub pestki dyni. W tle odbywają się występy sceniczne, dzięki czemu spotkanie przy herbacie łączy się z tradycyjną rozrywką i sztuką.
Herbaciarnie w Chinach nie wszędzie wyglądają jednak tak samo. Na południu kraju często działają niewielkie lokale i herbaciane altany położone wśród ogrodów, nad wodą albo w miejscach otoczonych malowniczym krajobrazem. Samo otoczenie staje się wtedy częścią doświadczenia. Smak naparu łączy się z widokiem, ciszą i spokojnym rytmem spotkania.
Przyzwyczajenia związane z herbatą zachowały silny charakter lokalny. Mieszkańcy Pekinu chętnie wybierają herbatę jaśminową, natomiast w Szanghaju popularna jest herbata zielona. W prowincji Fujian pije się herbatę czarną, a społeczności pasterskie należące do mniejszości etnicznych korzystają z herbaty sprasowanej w cegiełki.
Taka forma ułatwia przechowywanie i pozwala dłużej zachować świeżość liści. Z dużej cegiełki odłamuje się mniejsze porcje, które następnie trafiają do naczynia z gorącą wodą. Rozwiązanie odpowiadało warunkom życia społeczności przemieszczających się na znacznych przestrzeniach i potrzebujących produktu trwałego oraz łatwego do przewożenia.
W niektórych częściach prowincji Hunan herbata przygotowywana na specjalne okazje otrzymuje zupełnie inny smak. Do naparu dodaje się sól, imbir i sezam. Czarka przestaje wówczas przypominać delikatną herbatę znaną z pekińskich lub szanghajskich domów. Staje się bardziej sycąca, intensywna i mocno związana z miejscową kuchnią.
Są też regiony, w których lokalny dialekt zachował szczególne określenie tej czynności. Zamiast mówić o „piciu” herbaty, mieszkańcy używają czasownika „jeść”. Język przechował w ten sposób pamięć o naparach wzbogacanych dodatkami, które mogły pełnić funkcję niewielkiego posiłku.
Różnice regionalne obejmują również sposób dziękowania gospodarzowi. W Pekinie, gdy gospodarz podaje herbatę, goście powinni natychmiast wstać i wyrazić wdzięczność. Gest ten podkreśla szacunek wobec osoby, która przyjmuje ich w swoim domu i osobiście napełnia czarki.
Na południu Chin podziękowanie bywa znacznie dyskretniejsze. W Guangdongu i Guangxi goście po nalaniu napoju trzykrotnie uderzają palcami w blat stołu. Nie przerywają rozmowy i nie muszą wstawać. Trzy lekkie stuknięcia przekazują gospodarzowi wdzięczność, pozostając jednym z najbardziej rozpoznawalnych gestów chińskiej kultury herbaty.
