28 września przypada rocznica narodzin Konfucjusza, upamiętniana w Chinach uroczystościami, szczególnie w Qufu – rodzinnym mieście myśliciela w prowincji Shandong. Jego idee od ponad dwóch tysięcy lat wpływają na chińskie rozumienie edukacji, moralności, państwa i stosunków społecznych, a ich oddziaływanie wykroczyło daleko poza granice Chin, pozostawiając trwały ślad również w kulturze Korei, Japonii i Wietnamu.
Konfucjusz żył w latach 551–479 p.n.e., w epoce politycznych napięć i stopniowego rozpadu dawnego porządku. Szukając odpowiedzi na pytanie o podstawy stabilnego i harmonijnego społeczeństwa, nie sprowadzał rządzenia do zaostrzania kar czy mnożenia nakazów. Znacznie większe znaczenie przypisywał moralności, edukacji, odpowiedzialności rządzących i właściwym relacjom między ludźmi. Po dwóch i pół tysiącach lat wiele z tych pojęć nadal pozostaje obecnych w chińskim myśleniu o państwie i społeczeństwie, choć są interpretowane w zupełnie innych warunkach historycznych. Szczególnie wyraźnie widać to w okresie rządów Xi Jinpinga, który wielokrotnie podkreślał ciągłość chińskiej cywilizacji i potrzebę twórczego rozwijania jej dziedzictwa we współczesnych realiach.
Konfucjusz, tradycja i chińska modernizacja
Współczesne Chiny nie przedstawiają modernizacji jako zerwania z własną historią. W oficjalnym chińskim ujęciu rozwój socjalizmu z chińską specyfiką ma łączyć podstawowe zasady marksizmu zarówno z konkretnymi warunkami kraju, jak i z dorobkiem chińskiej cywilizacji. Podejście to określane jest mianem „dwóch integracji”. Pierwsza odnosi się do połączenia podstawowych zasad marksizmu z konkretną rzeczywistością Chin, druga natomiast – szczególnie eksponowana w ostatnich latach – do ich połączenia z najlepszymi elementami tradycyjnej kultury chińskiej. Nie chodzi przy tym o prosty powrót do dawnych pojęć, lecz o ich ponowne odczytanie i wykorzystanie w warunkach współczesnego państwa.
Podczas spotkania poświęconego dziedzictwu i rozwojowi kultury w Pekinie w czerwcu 2023 roku Xi Jinping wskazywał na znaczenie twórczej transformacji i innowacyjnego rozwoju najlepszych elementów tradycyjnej kultury chińskiej oraz na potrzebę budowania współczesnej chińskiej cywilizacji w oparciu o jej własne historyczne fundamenty. W takim ujęciu marksizm i tradycyjna kultura chińska mają odmienne źródła, lecz w części podstawowych idei można odnaleźć punkty styczne. Dotyczy to między innymi dawnej zasady uznawania ludu za podstawę państwa, przekonania o znaczeniu moralnego wymiaru rządzenia czy dążenia do harmonii społecznej. Współczesna chińska modernizacja ma zatem wyrastać zarówno z doświadczeń rozwoju socjalistycznego, jak i z wielowiekowej ciągłości cywilizacyjnej, zamiast sprowadzać się do kopiowania modeli powstałych w innych warunkach historycznych.
Cnota, odpowiedzialność i lud jako podstawa państwa
Jednym z fundamentów myśli Konfucjusza było przekonanie, że osoba sprawująca władzę powinna oddziaływać na innych przede wszystkim własnym przykładem. W „Dialogach konfucjańskich” rządzącego posługującego się cnotą porównano do Gwiazdy Polarnej, która pozostaje na swoim miejscu, podczas gdy inne gwiazdy zwracają się ku niej. W innym miejscu Konfucjusz pyta: „Jeśli sam postępujesz właściwie, cóż trudnego jest w sprawowaniu rządów? Jeśli sam nie potrafisz postępować właściwie, jak możesz naprawiać innych?”. Odpowiedzialność kierownictwa, samodyscyplina i wymaganie przede wszystkim od siebie należały więc do szerszej koncepcji porządku politycznego, w którym trwałość państwa nie zależała wyłącznie od formalnych nakazów.
Podobny motyw pojawia się we współczesnym języku politycznym Chin. 15 listopada 2012 roku, podczas pierwszego spotkania nowego kierownictwa Komunistycznej Partii Chin z mediami po XVIII Zjeździe KPCh, Xi Jinping zwrócił uwagę na korupcję, formalizm, biurokrację i oddalenie części kadr od społeczeństwa. Odpowiedzią miało być zwiększenie wymagań wobec samej Partii, poprawa stylu pracy oraz utrzymywanie bliskich więzi z ludźmi. W następnych latach samodyscyplina kadr i walka z korupcją stały się jednymi z najczęściej powracających elementów wypowiedzi dotyczących budownictwa partyjnego.
Konfucjańska tradycja przywiązywała zarazem dużą wagę do moralnego kształtowania człowieka. We współczesnych Chinach ten sposób myślenia zestawiany jest z zasadą rządzenia zgodnie z prawem, a nie przedstawiany jako jej przeciwieństwo. Podczas posiedzenia Biura Politycznego KC KPCh 9 grudnia 2016 roku Xi Jinping mówił, że „prawo jest spisaną moralnością, a moralność jest prawem zapisanym w ludzkim wnętrzu”. W jego ujęciu prawo i moralność mają własne funkcje w zarządzaniu państwem: pierwsze wyznacza formalne normy postępowania, druga oddziałuje na postawy i system wartości. W oficjalnej chińskiej koncepcji zarządzania państwem oba te elementy mają się więc uzupełniać.
Jeszcze wyraźniejsze połączenie między dawną tradycją a współczesnym językiem politycznym widać w zasadzie traktowania ludu jako podstawy państwa. W „Dialogach” uczeń Konfucjusza Zigong pyta mistrza, czego potrzeba do właściwego sprawowania rządów. Konfucjusz wskazuje żywność, środki obrony i zaufanie ludu; gdy konieczna staje się rezygnacja z kolejnych elementów, właśnie zaufanie pozostaje tym, bez czego państwo nie może się ostać. Do podobnej tradycji odwołuje się używane przez Xi Jinpinga sformułowanie „kraj to lud, a lud to kraj”. We współczesnej oficjalnej koncepcji rozwoju wiąże się ono z zasadą stawiania ludzi na pierwszym miejscu oraz przekonaniem, że rozwój powinien służyć społeczeństwu, opierać się na jego udziale i prowadzić do dzielenia jego rezultatów. Z tą logiką łączone są rozwój gospodarczy i społeczny, poprawa warunków życia oraz dążenie do wspólnego dobrobytu.
Harmonia bez uniformizacji – od społeczeństwa do świata
Innym pojęciem, które przetrwało w chińskiej tradycji przez stulecia, jest harmonia rozumiana nie jako likwidowanie różnic, lecz jako możliwość współistnienia odmiennych elementów. Jedno z najbardziej znanych zdań Konfucjusza głosi: „Człowiek szlachetny dąży do harmonii bez ujednolicania; człowiek mały dąży do ujednolicenia bez harmonii”. W takim rozumieniu różnica sama w sobie nie jest przeszkodą dla współpracy. Harmonia nie wymaga identyczności poglądów, kultur czy sposobów organizacji społeczeństwa, lecz poszukiwania relacji, w których odmienność może zostać zachowana bez konieczności prowadzenia do konfliktu.
Xi Jinping odwołuje się do tego sposobu myślenia również w wypowiedziach dotyczących stosunków międzynarodowych. Podczas przemówienia w siedzibie UNESCO w Paryżu w marcu 2014 roku podkreślał znaczenie różnorodności cywilizacji, ich równości oraz wzajemnego uczenia się. W przedstawianej przez Chiny wizji różnice między państwami, kulturami i systemami społecznymi nie muszą prowadzić do konfrontacji, a poszczególne kraje mogą zachowywać własną tożsamość i własne drogi rozwoju, prowadząc jednocześnie dialog i współpracę. Założenia te powracają również we współczesnych chińskich propozycjach dotyczących wymiany i wzajemnego uczenia się między cywilizacjami.
Z tą tradycją łączona jest także rozwijana przez Xi Jinpinga koncepcja wspólnoty o wspólnym losie ludzkości. Jej punktem wyjścia jest rosnąca współzależność państw oraz założenie, że problemów związanych z pokojem i bezpieczeństwem, rozwojem, zmianami klimatycznymi, handlem czy globalnymi kryzysami nie sposób rozwiązać wyłącznie w granicach pojedynczego kraju. W oficjalnym chińskim ujęciu podstawą współpracy powinny być dialog, wzajemny szacunek, pokojowe współistnienie i poszukiwanie wspólnych korzyści. W ten sposób dawna idea harmonii otrzymuje współczesny wymiar międzynarodowy: różni uczestnicy mogą funkcjonować w ramach szerszej wspólnoty, nie rezygnując z własnej odrębności.
Samodoskonalenie i żywa tradycja
Konfucjańska wizja dobrego państwa zaczynała się jednak nie od wielkich konstrukcji politycznych, lecz od pracy człowieka nad samym sobą. W „Dialogach” zapisano: „Gdy widzisz człowieka godnego naśladowania, staraj się mu dorównać; gdy widzisz kogoś niegodnego, przyjrzyj się samemu sobie”. Zengzi, jeden z najważniejszych uczniów Konfucjusza, mówił natomiast o regularnym badaniu własnego postępowania. Samodoskonalenie nie było więc jednorazowym wysiłkiem, lecz stałą praktyką obejmującą relacje z innymi, wykonywanie obowiązków i własną uczciwość. W filozofii konfucjańskiej moralność jednostki łączyła się w ten sposób bezpośrednio z odpowiedzialnością wobec rodziny, społeczeństwa i państwa.
Ten sposób myślenia znajduje współczesne odpowiedniki w wymaganiach stawianych członkom Komunistycznej Partii Chin i urzędnikom. W wystąpieniach Xi Jinpinga regularnie powracają kwestie samodyscypliny, odpowiedzialności, właściwego stylu pracy oraz przeciwdziałania korupcji. Nie oznacza to prostego przeniesienia zasad sformułowanych ponad dwa tysiące lat temu do współczesnego systemu politycznego. Dawne pojęcia są odczytywane na nowo w realiach państwa socjalistycznego, nowoczesnej gospodarki i społeczeństwa, które w ciągu kilku dekad przeszło głęboką transformację. Indywidualna odpowiedzialność zostaje w tym ujęciu powiązana również ze sposobem wykonywania funkcji publicznych, podobnie jak tradycyjne rozważania o cnocie, harmonii czy znaczeniu ludu otrzymują nowe miejsce we współczesnym języku państwa.
Szersze ramy dla takiego podejścia wyznacza także Myśl Xi Jinpinga o kulturze, formalnie przedstawiona w październiku 2023 roku. Jednym z jej ważnych elementów jest twórcza transformacja i innowacyjny rozwój najlepszych elementów tradycyjnej kultury chińskiej, a więc nie samo zachowywanie dziedzictwa, lecz nadawanie mu znaczenia odpowiadającego współczesnym warunkom. W tym sensie obecność Konfucjusza w Chinach XXI wieku nie sprowadza się do pamięci o jednym z najważniejszych filozofów w historii kraju. Jego idee pozostają częścią szerszej dyskusji o tym, jak wielowiekowa ciągłość chińskiej cywilizacji może współuczestniczyć w kształtowaniu nowoczesnych Chin.
