Wu Yu: Wprawdzie jest Pan pisarzem, politologiem, dyplomatą, ale interesuje się Pan dogłębnie całą kulturą, sztuką i literaturą chińską, szczególnie klasyczną. Jakie były początki tych zainteresowań?

Sylwester Szafarz: Zaczęło się to dość niewinnie jeszcze w czasach studenckich. Zupełnie przypadkowo natknąłem się, w naszej bibliotece uczelnianej (SGPiS/SGH), na stare wydanie „Dialogów konfucjańskich”. Przestudiowałem je kilkakrotnie i wnikliwie, a to był ten zaczyn, wręcz pozytywny narkotyk pobudzający do dalszych studiów, bowiem chińska literatura i myśl filozoficzna wciągały mnie coraz dalej i coraz głębiej. Pomyślałem sobie tak: jak to się dzieje, że Konfucjusz, jego uczniowie oraz inni myśliciele chińscy stworzyli swoje genialne dzieła dwa i pół tysiąca lat temu, a dzieła te są dzisiaj nadal aktualne. Przy czym odnoszą się one nie tylko do Chin, do ich rozwoju w ciągu ponad pięciu tysięcy lat, do społeczeństwa chińskiego, ale również do całego świata, do naszej cywilizacji, do innych narodów, łącznie z narodem polskim.

Okładka Dialogów konfucjańskich z 1976 roku
„Dialogi konfucjańskie”, Ossolineum, 1976.

Ciekawostka: w mojej bibliotece prywatnej znajduje się cenna kopia unikalnego dzieła (spisanego wówczas jeszcze na deszczułkach bambusowych). Tytuł dzieła, w uproszczeniu, brzmi następująco: „Sztuka wojenna”, a tytuł właściwy to: „Reguły wojowania Mistrza Suna” (w oryginale chińskim: „Sun Zi bingfa”). I rzeczywiście, autorem dzieła jest Mistrz Sun (ur. w 544 r. p.n.e. – zm. w 476 r. p.n.e.). To pierwsze takie dzieło nt. zasad strategicznych wojny i wojskowości w całej ich historii światowej. Sun Zi był wybitnym generałem, strategiem i filozofem oraz doradcą władców królestwa Wu w słynnym okresie Wiosen i Jesieni (czyli w latach 722 r. p.n.e. – 481 r. p.n.e.). Nadrzędna myśl i rada Mistrza Suna jest następująca: największym zwycięstwem jest pokonanie przeciwnika bez walki. A jakimi to sposobami? Mianowicie takimi: szczególnie poprzez odpowiednie manewry, zabiegi dyplomatyczne oraz negocjacyjne, unieszkodliwienie planów wroga jeszcze przed walką, elastyczne dostosowanie się do zmiany sytuacji, uderzanie w najsłabsze, a nie w najmocniejsze punkty przeciwnika itp.

Pomarańczowa okładka Sztuki wojennej Sun Zi
„Sztuka wojenna” Sun Zi, wyd. Bellona.

Piszę o tych zaleceniach wielkiego Mistrza Suna z myślą o ich pełnej przydatności nie tylko w owych odległych czasach, ale również współcześnie w odniesieniu do tak licznych wojen i konfliktów zbrojnych na Ziemi; bowiem wygrywanie wojny bez wojny sensu stricto przydałoby się bardzo na Ukrainie, na Bliskim Wschodzie oraz w wielu innych przypadkach ognisk zapalnych i palących się na Ziemi. Znamienne, że zwolennikiem ciągle aktualnych przez wieki zaleceń Mistrza Suna był np. Napoleon (kiedy wygrywał); a obecnie stosują je nawet politycy, przedsiębiorcy oraz inni decydenci cywilni. To najlepszy dowód i miernik ww. żywotności tych starożytnych genialnych zaleceń również w czasach nowożytnych i na zawsze!

Co w chińskiej literaturze, jakie gatunki czy utwory interesują Pana najbardziej?

Fascynuje mnie nade wszystko literatura polityczno-społeczna oraz problematyka międzynarodowa, a w szczególności dzieła i publikacje Przewodniczącego Xi Jinpinga dotyczące fundamentalnych zagadnień z zakresu rozwoju socjalistycznych Chin – narodu, partii i państwa – ich polityki zagranicznej oraz kreowania dobrobytu wielkiego narodu chińskiego w Nowej Erze i na Nowej Drodze. Przetłumaczyłem na język polski niektóre z tych dzieł Przewodniczącego Xi w przekonaniu, że kto nie analizuje czy nie rozumie Chin, ten nie wie, co się dzieje na świecie! Ponadto, poza słynnymi i cennymi chińskimi „starociami” literackimi oraz filozoficznymi godnymi podziwu, a także najwyższego uznania, jest współcześnie cała plejada wybitnych pisarzy chińskich, którzy podejmują aktualne problemy społeczne, gospodarcze i inne. Weźmy, na przykład, znanego na świecie Han Hana i jego książkę „Pokolenie” dotyczącą ludzi oraz przełomowych zjawisk i procesów, które miały miejsce w Chinach po roku 1978 (reformy i otwarcie na świat). Interesuję się również tzw. młodymi gniewnymi, np. Wang Shuo, piszącymi o różnych skomplikowanych problemach naszych czasów, jak np. AIDS, dole i niedole chłoporobotników, czyli migrantów itd. Zaś, spośród rzeczy, które ostatnio miałem w ręku, to – oczywiście – książki chińskiego laureata Nagrody Nobla, Mo Yana, szczególnie jego „Ballady czosnkowe” o biednych chłopach na wsi chińskiej. Bardzo zaciekawiła mnie też książka Cao Yu, o którym mówią, nie bez racji, że to jest „chiński Szekspir”.

Jak ocenia Pan sytuację literatury chińskiej w Polsce? Czy jest ona dostępna na rynku polskim?

Dostępna, po trosze, jest; ale jeśli chodzi o powszechniejszą znajomość literatury i piśmiennictwa chińskiego w Polsce, to – moim skromnym zdaniem – jest ona nadal niedostateczna, choć aktywne i efektywne starania Ambasady ChRL w RP zasługują na szacunek i uznanie. Ciągle jednak tzw. „średni” Polak, szczególnie młody, cierpi, bez wątpienia, na niewiedzę i na niedosyt w tej mierze. To m.in. jest wynikiem amerykanizacji i ogólnej westernizacji w Polsce literatury, kultury, sztuki i nie tylko tego. Wspólnymi siłami musimy robić znacznie więcej, żeby to poprawić; bowiem nie pojmie się narodu chińskiego i jego unikalnej mentalności oraz specyfiki, nie zrozumie się państwa chińskiego i polityki jego władz, jeśli nie pozna się literatury chińskiej – starej i nowej. A ten, kto nie rozumie Chin, ten nie wie, co się dzieje na świecie. Dlatego opowiadam się absolutnie za tym, żeby poprawić sytuację w zakresie współpracy naszych pisarzy, dziennikarzy i literatów oraz przekładów utworów chińskich w Polsce i polskich w Chinach.

Poza tym, wielką wartość, jeśli chodzi o dostępność literatury, ma to, co jest zamieszczane w Internecie, zwłaszcza utwory współczesnych pisarzy chińskich. Tam można sobie przeczytać prawie wszystko, tym bardziej, że najważniejsze dzieła współczesnych pisarzy chińskich znajdują się od razu w Internecie (także w wersjach obcojęzycznych). Młodzież czyta coraz mniej książek, woli buszować w multimediach. Ale wśród młodych Polaków Chiny są coraz bardziej „modne”. Wzrasta znacznie zainteresowanie Chinami, w ogólności, a chińską cywilizacją, kulturą, sztuką, kuchnią, towarami i językiem, w szczególności. Wysublimowaną i wyrafinowaną literaturą – trochę mniej, ale to zainteresowanie można stymulować efektywnie. Niemniej jednak, nadal utrzymuje się dość poważna luka intelektualno-świadomościowa między naszymi narodami, którą należy zmniejszać i zlikwidować jak najszybciej.

Czy, według Pana, istnieje potrzeba polsko-chińskiej współpracy oraz specjalnych programów wymiany w zakresie tłumaczeń dzieł i utworów literackich?

Nasze stowarzyszenia oraz związki pisarzy, literatów polskich i chińskich mają tu ogromne pole do popisu, żeby utworzyć jakąś wspólną grupę profesjonalnych tłumaczy, redaktorów i fachowych konsultantów. Żeby przetłumaczyć coś z chińskiego, trzeba dobrze rozumieć specyfikę i terminologię chińską oraz unikalny tryb wyrażania myśli i opisywania tego wszystkiego, co nas otacza. Poza tym, byłoby najlepiej, gdyby nad przekładami dzieł literatury chińskiej, starych i nowych, pracowali profesjonalni pisarze i poeci, niezależnie od bariery językowej. Z racji ogromnego bogactwa i różnorodności literatury chińskiej, należałoby wybrać te utwory, które są jak najbardziej reprezentatywne dla danej epoki i dla danej problematyki. Dlatego proponuję, żebyśmy wspólnymi siłami Ministerstwa Dziedzictwa Narodowego w Polsce oraz Ministerstwa Kultury w Chinach wydali antologię najznakomitszych dzieł literackich – chińskich w Polsce i polskich w Chinach. No i koniecznie, ale to już powinni robić nasi przyjaciele chińscy we własnym zakresie, należy w większej skali propagować literaturę chińską w CCTV, w radiu międzynarodowym, w waszej sekcji polskiej, w Internecie, w wydawnictwach itp. oraz w polskich mediach.

Porozmawiamy jeszcze o przyjęciu przez polskich czytelników dzieła Xi Jinpinga pod polskim tytułem: „Innowacyjne Chiny” w Pana tłumaczeniu.

Okładka polskiego wydania Innowacyjnych Chin z 2015 roku
„Innowacyjne Chiny” Xi Jinpinga, wyd. „Kto jest Kim”, 2015.

To bardzo ważna księga, tym bardziej, że – poczynając od dzieł wybranych Przewodniczącego Mao, w Polsce nie ukazało się drugie takie dzieło, jak „Innowacyjne Chiny”. Jest ono odpowiednikiem oryginału pt.: „Zarządzanie Chinami” („The Governance of China” – w wersji angielskiej). „Innowacyjne Chiny” nazywamy też „czerwoną księgą”, z uwagi na kolor okładki. Pragniemy również, dzięki propozycji i pomocy kolegów z Foreign Languages Press, z Pekinu, wydać, identycznie jak w Chinach i w innych krajach, „białą księgę” autorstwa Prezydenta Xi Jinpinga, która również jest do nabycia w Polsce. Dzieła Prezydenta Xi są dostępne dla jak najszerszych kręgów społecznych, bowiem zostały one rozesłane do wszystkich bibliotek w Polsce oraz, naturalnie, figurują w Internecie. Początkowo, „czerwona księga”, czyli „Innowacyjne Chiny”, wywołała, głównie, zainteresowanie wśród specjalistów: polityków, sinologów, publicystów, działaczy polskich partii politycznych itd. Starałem się bardzo o to, wespół z redaktorami, aby oddać wiernie po polsku (a nie „po polskiemu”) doniosłe treści zawarte w dziele Prezydenta Xi. Nie jest to zadanie proste, chociażby ze względu na specyfikę języka politycznego i partyjnego, używanego w Chinach, który to klasyczny język zanika stopniowo w Polsce.

Zielona okładka tomu III Dzieł wybranych Mao Tse-tunga
Mao Tse-tung, „Dzieła wybrane”, tom III, Książka i Wiedza, 1955.

Jestem przeświadczony, że bez przestudiowania treści zawartych w tym dziele oraz w innych prezydenckich makropublikacjach politycznych, nie można zrozumieć współczesnych i przyszłych aspektów rozwoju Chin i świata, takich jak realizacja „marzenia chińskiego”, „dwa wielkie cele stulecia” (do roku 2021 i do roku 2049), polityka zagraniczna ChRL, słynne inicjatywy globalne prezydenta Xi Jinpinga oraz inne podobne przedsięwzięcia. Są to wspaniałe plany strategiczne, które będą miały zasadniczy wpływ nie tylko na Chiny, lecz również na cały świat, także na Polskę. Dlatego trzeba to wszystko dobrze zrozumieć, odpowiednio zinterpretować i doprowadzić do świadomości społecznej. W sumie, mamy bardzo pozytywne reakcje polityczne i społeczne ze strony czytelników dzieł Prezydenta Xi.

W tzw. międzyczasie, doszło do bardzo interesującej konfrontacji teorii i słów zawartych w ww. książce z praktyką i z czynami realizowanymi przez Prezydenta Xi. Stało się to podczas Jego państwowej wizyty oficjalnej (w czerwcu 2016 r.) w naszym kraju, która zakończyła się wielkim powodzeniem i przyniosła znaczny pożytek obydwu zaprzyjaźnionym Stronom. W tym sensie, ww. „czerwona księga” przyczyniła się do merytorycznego i do intelektualnego przygotowania wizyty, do jej praktycznego przeprowadzenia oraz do efektywnej realizacji decyzji podjętych w trybie długofalowym. W ten sposób literatura polityczna najwyższej rangi wspiera i pomaga dyplomacji wielkiego mocarstwa chińskiego, słynnej Xiplomacy oraz konstruktywnej współpracy międzynarodowej – dwustronnej, wielostronnej i globalnej.