Dlaczego Chińczycy piją gorącą wodę? Przez długi czas przegotowana woda była bezpieczniejsza niż surowa, a ciepły napój pasował do wyobrażeń o żołądku, trawieniu i ochronie przed chłodem. Po 1949 roku ten domowy odruch trafił do szkół, fabryk, akademików i pociągów jako element publicznej higieny.

Dzisiejszy obraz widać od razu na dworcu, w wagonie albo w szpitalu. Ktoś podstawia kubek pod dystrybutor, zalewa herbatę, przygotowuje makaron instant albo bierze wrzątek do lekarstwa. W Chinach taka scena należy do codzienności, bo gorąca woda jest dostępna tam, gdzie ludzie pracują, uczą się i podróżują.

Ten sam odruch jedzie też za granicę. Chińscy turyści pytają w hotelach o czajnik, na lotniskach szukają punktu z gorącą wodą, a część osób pakuje własny termos albo mały czajnik podróżny. Dla hotelu obsługującego gości z Chin czajnik w pokoju bywa równie czytelnym znakiem gościnności jak dostęp do Wi-Fi.

Gorąca woda w Chinach nie zawsze była codziennością

Mocno uproszczona wersja tej historii mówi, że Chińczycy od zawsze pili wrzątek. Źródła historyczne pokazują inny obraz. W dawnych Chinach istniało przekonanie, że zimny napój szkodzi żołądkowi, ale codzienny dostęp do przegotowanej wody zależał od pieniędzy, opału i miejsca zamieszkania.

W 1883 roku Yuan Zuzhi, urzędnik z końca epoki Qing, po podróży do Europy porównywał chińskie i europejskie podejście do zimnej wody. Pisał, że w Chinach obawiano się jej wpływu na żołądek, podczas gdy Europejczycy pili chłodne napoje bez podobnych oporów. Był to głos człowieka wykształconego, nie opis życia całego społeczeństwa.

Wśród biedniejszych mieszkańców bywało inaczej. Guangming Daily przypomina, że ludzie pracujący fizycznie często pili wodę zimną albo surową, bo brakowało im opału nawet do ciepłych posiłków. Japoński mnich Ennin już w czasach Tang notował w Shandongu zwyczaj jedzenia zimnych potraw przez cały rok.

Herbata zmieniała przede wszystkim miasta. W epoce Song i Yuan działały herbaciarnie, a sprzedawcy z czajnikami obsługiwali klientów na ulicach. Dla mniej zamożnych rodzin kupienie gotowego wrzątku mogło być tańsze niż rozpalanie ognia w domu.

Opał, herbaciarnie i sklepy z przegotowaną wodą

Na przełomie XIX i XX wieku w miastach południowo-wschodnich Chin działały 熟水店, sklepy z przegotowaną wodą. W Szanghaju, Wuhu i innych ośrodkach robotnicy kupowali tam wrzątek nie tylko do picia. Czasem zabierali go do gotowania, żeby oszczędzić węgiel albo drewno.

W Jiangnanie znane były też 老虎灶, „tygrysie piece”. Nazwa pochodziła od wyglądu paleniska, okienek i komina. Dla mieszkańców była to tania usługa sąsiedzka. Można było przyjść po wrzątek, zalać herbatę, przygotować lekarstwo albo zabrać ciepłą wodę do domu.

Ten zwyczaj miał wymiar zdrowotny, ale także materialny. Kto miał opał, gotował wodę sam. Kto mieszkał w ciasnym pokoju i liczył każdy grosz, szedł do punktu wrzątku. Na wsi zmiana przychodziła wolniej, bo paliwo nadal przeznaczano głównie na posiłek.

Chińskie zwyczaje zdrowotne i nowoczesna higiena

Pod koniec epoki Qing i w czasach republikańskich do Chin mocniej docierała wiedza o bakteriach, epidemiach i wodzie pitnej. Lekarze oraz urzędnicy namawiali ludzi, by nie pili wody surowej, a rzeki i studnie traktowali ostrożnie.

W 1903 roku „Ta Kung Pao” publikował zalecenie, by wodę oczyścić ałunem, zostawić do odstania, a potem gotować. Brudna woda przenosiła choroby, a gotowanie było metodą dostępną bez laboratorium i nowoczesnych wodociągów.

Tradycyjna medycyna chińska dała temu osobny język. Ciepły napój łączono z żołądkiem, trawieniem i ochroną przed wychłodzeniem. Bakteriologia dodała argument sanitarny. Przegotowana woda była zarazem zgodna z dawnym rozumieniem ciała i bezpieczniejsza od surowej.

Znane zdanie „pij więcej gorącej wody” pada przy przeziębieniu, bólu brzucha, miesiączce, zmęczeniu albo po ciężkim posiłku. Dziś bywa memem i żartem z rodzinnych porad, ale działa dlatego, że wszyscy je rozpoznają. To domowy gest troski, nie diagnoza.

Po 1949 roku wrzątek trafił do szkół i fabryk

Masowy nawyk picia przegotowanej wody ukształtował się dopiero w XX wieku. Po powstaniu ChRL władze promowały zasadę, by pić wodę gotowaną lub dezynfekowaną i unikać wody surowej. Zalecenia trafiały do materiałów sanitarnych, podręczników dla wiejskich pracowników zdrowia, szkół i zakładów pracy.

Ruch patriotycznej higieny z lat 50. obejmował sprzątanie podwórek, walkę z muchami i komarami, latryny, śmieci, choroby zakaźne oraz edukację zdrowotną. Wrzątek był jednym z zaleceń, które dało się łatwo powtórzyć w klasie, fabryce i komitecie mieszkańców. Nie pij surowej wody. Pij przegotowaną.

Ten przekaz trafiał także do dzieci. W przedszkolach i szkołach powtarzano, że wodę trzeba gotować, a plakaty sanitarne łączyły wrzątek z codzienną ochroną zdrowia. Dla kilku pokoleń Chińczyków picie przegotowanej wody było częścią szkolnego porządku, a nie tylko radą usłyszaną w domu.

Miasta szybciej zamieniały hasło w usługę. Fabryki, kopalnie, urzędy, szkoły i akademiki miały kotły albo 开水房, czyli pomieszczenia z wrzątkiem. Starsi mieszkańcy pamiętają chodzenie z emaliowanym kubkiem albo szklanym termosem po zapas na cały dzień.

Termos w Chinach utrwalił nowy nawyk

Termos nie stworzył zwyczaju picia gorącej wody, ale sprawił, że wrzątek łatwiej było mieć pod ręką przez cały dzień. W domu, szkole i pracy ograniczał ciągłe gotowanie albo chodzenie do kotła.

Masowa skala przyszła późno. Guangming Daily podaje, że w 1957 roku Chiny produkowały około 30 milionów termosów rocznie. W 1983 roku było to 138 milionów, a w 1997 roku 266 milionów. Przy takiej produkcji termos stał się zwykłym wyposażeniem milionów rodzin.

Sam termos nie jest niczym wyjątkowym. W Polsce też zabiera się herbatę do pracy, szkoły albo w podróż. Różna jest skala. W Chinach częściej służy codziennie.

Wrzątek znajdziemy nawet w pociągu

Chińska kolej obsługuje ludzi jadących przez wiele godzin, często z jedzeniem, lekami, dziećmi i dużym bagażem. Wrzątek pozwala zaparzyć herbatę, przygotować makaron instant, rozrobić mleko, popić tabletki albo ogrzać dłonie w zimny dzień.

Dystrybutor w wagonie pełni podobną rolę jak toaleta, gniazdko albo półka na bagaż. Przez lata zakładano, że podróżny będzie miał kubek, herbatę albo coś do zalania. Infrastruktura dopasowała się do nawyku, a nawyk utrwalił się dzięki infrastrukturze.

Życie codzienne w Chinach zmieniło smak napojów

Wybór napojów jest dziś znacznie większy niż dawniej, ale kubek z wrzątkiem nie zniknął z chińskiej codzienności. Pojawia się w podróży, przy biurku, w hotelowym pokoju albo przy lekarstwie. Dlatego Chińczycy piją gorącą wodę z przyzwyczajenia, które przez dekady wzmacniało wychowanie, miejskie usługi, kampanie sanitarne i zwykła wygoda.

Źródła:

1. Guangming Daily / Wenzhai Bao, „中国人喝热水的历史”, 3 lutego 2018
2. Guangzhou CPPCC, „喝开水的普及与晚清民国的饮水、防疫”, 9 kwietnia 2024
3. Narodowa Komisja Zdrowia ChRL, „Health tips during floods”, 30 lipca 2021
4. China Daily, „向世界讲好中国的‘热水’故事”, 26 czerwca 2024
5. Narodowa Komisja Zdrowia ChRL, dokument dotyczący zasad pracy Narodowego Komitetu Patriotycznej Higieny, 2024

Artykuł Dlaczego Chińczycy piją gorącą wodę? Termos, zdrowie i codzienność w Chinach pochodzi z serwisu Wiedza o Chinach.