Biała księga nosi tytuł More Just and Equitable Global Governance: China’s Principles, Proposals and Actions, czyli Bardziej sprawiedliwe i bardziej równoprawne globalne zarządzanie: zasady, propozycje i działania Chin. Pekin wpisuje Global Governance Initiative w linię dyplomacji prowadzoną od lat: obronę roli ONZ, znaczenia prawa międzynarodowego, prawa państw rozwijających się do rozwoju oraz większego udziału Globalnego Południa w podejmowaniu decyzji.

Chińska propozycja nie zakłada budowy nowego porządku od zera. W dokumencie powraca myśl, że istniejący system trzeba zreformować, ponieważ nie odpowiada już w pełni zmianom w światowej gospodarce i polityce. Jego centrum mają jednak nadal stanowić Organizacja Narodów Zjednoczonych, Karta Narodów Zjednoczonych oraz zasady prawa międzynarodowego. Pekin przeciwstawia tę linię jednostronnym sankcjom, protekcjonizmowi, polityce bloków i logice „małych kręgów” decydujących za większość państw.

Global Governance Initiative w chińskiej dyplomacji

Global Governance Initiative została przedstawiona przez Xi Jinpinga w 2025 r. Biała księga umieszcza ją obok trzech wcześniejszych inicjatyw: Global Development Initiative, Global Security Initiative i Global Civilization Initiative. W chińskim ujęciu tworzą one jedną architekturę: rozwój ma dawać podstawę dobrobytu, bezpieczeństwo stabilizować stosunki międzynarodowe, dialog cywilizacji ograniczać podziały kulturowe, a globalne zarządzanie porządkować zasady współpracy.

GGI opiera się na pięciu zasadach. Są nimi równość suwerenna państw, przestrzeganie prawa międzynarodowego, multilateralizm, podejście skoncentrowane na ludziach oraz działanie zamiast deklaracji. Dokument podkreśla, że każde państwo, niezależnie od wielkości i poziomu rozwoju, powinno mieć prawo udziału w rozmowach, współtworzenia reguł i korzystania z efektów globalnej współpracy.

Punktem wyjścia jest lista kryzysów, które przez ostatnie lata osłabiły zaufanie do mechanizmów wielostronnych. Biała księga wymienia wojnę na Ukrainie, konflikty na Bliskim Wschodzie, wzrost wydatków wojskowych, opóźnienia w realizacji Agendy 2030, ubóstwo, brak bezpieczeństwa żywnościowego, ryzyka klimatyczne, cyberataki i niewłaściwe użycie sztucznej inteligencji. Pekin traktuje te napięcia jako dowód, że świat potrzebuje sprawniejszych reguł i szerszego udziału państw rozwijających się w ich tworzeniu.

ONZ pozostaje centrum systemu

Najważniejszym punktem odniesienia pozostaje ONZ. Biała księga opisuje ją jako organizację międzynarodową o najszerszym zasięgu, największej reprezentacji państw i szczególnej roli w koordynowaniu spraw globalnych. Jednocześnie dokument wskazuje, że system powojenny wymaga dostosowania do obecnego układu sił, zwłaszcza do rosnącej pozycji państw rozwijających się.

Chiny przywołują własny wkład w instytucje Narodów Zjednoczonych. Według dokumentu udział ChRL w regularnym budżecie ONZ wzrósł z mniej niż 1 proc. w 2000 r. do ponad 20 proc. w 2025 r., co uczyniło Chiny drugim największym płatnikiem. Pekin przypomina też, że wysłał ponad 50 tys. żołnierzy i funkcjonariuszy do 29 operacji pokojowych ONZ. Wśród stałych członków Rady Bezpieczeństwa Chiny są największym dostawcą personelu do takich misji.

W rozdziale poświęconym prawu międzynarodowemu dokument wskazuje na ponad 600 podpisanych przez Chiny konwencji i poprawek międzynarodowych. Osobne miejsce zajmuje Międzynarodowa Organizacja Mediacji z siedzibą w Hongkongu, która ma uzupełniać arbitraż i postępowania sądowe w pokojowym rozwiązywaniu sporów między państwami.

Globalne Południe jako główny adresat

Najwięcej miejsca zajmuje rola Globalnego Południa. Biała księga przypomina, że ONZ zaczynała w 1945 r. z 51 państwami członkowskimi, a dziś ma ich 193. Według dokumentu kraje Globalnego Południa odpowiadają za ponad 60 proc. światowej gospodarki liczonej parytetem siły nabywczej i za 80 proc. globalnego wzrostu. Dla Pekinu te dane są argumentem za większym udziałem państw rozwijających się w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, Międzynarodowym Funduszu Walutowym i Banku Światowym.

Ten wątek prowadzi dalej do BRICS, Szanghajskiej Organizacji Współpracy, G20, Grupy 77 i Chin oraz Unii Afrykańskiej. Pekin przedstawia je jako formaty, w których państwa rozwijające się mogą skuteczniej zabierać głos w sprawach globalnych. Przy BRICS dokument podkreśla rozszerzenie grupy oraz rolę Nowego Banku Rozwoju, który do marca 2026 r. zatwierdził 42,9 mld dolarów pożyczek na 139 projektów.

Szanghajska Organizacja Współpracy została opisana jako grupa 27 państw z Azji, Europy i Afryki, z łączną gospodarką zbliżającą się do 30 bln dolarów. Biała księga odnotowuje także decyzje szczytu SCO w Tianjin z 2025 r., w tym zapowiedź utworzenia Banku Rozwoju SCO oraz platform współpracy w energetyce, zielonym przemyśle i gospodarce cyfrowej.

Rozwój, handel i Inicjatywa Pasa i Szlaku

W części gospodarczej Pekin łączy reformę globalnego zarządzania z otwartością handlową. Dokument podaje, że Chiny są głównym partnerem handlowym ponad 160 państw i regionów, podpisały 24 umowy o wolnym handlu z 31 państwami i regionami oraz wspierają system WTO. W białej księdze znalazła się też deklaracja, że ChRL nie będzie ubiegać się o nowe specjalne i zróżnicowane traktowanie w obecnych i przyszłych negocjacjach Światowej Organizacji Handlu.

Osobny blok poświęcono Global Development Initiative. Według białej księgi ponad 130 państw i organizacji międzynarodowych popiera udział w tej inicjatywie, a ponad 80 państw przystąpiło do Group of Friends of the Global Development Initiative. Chiny podają, że w ramach GDI uruchomiono ponad 1800 projektów współpracy, a 80 tys. osób przeszło szkolenia wzmacniające zdolności rozwojowe państw Globalnego Południa.

W tym układzie mieści się także Inicjatywa Pasa i Szlaku. Według dokumentu Chiny podpisały porozumienia BRI z ponad 150 państwami i 30 organizacjami międzynarodowymi. Pociągi China-Europe Railway Express wykonały już ponad 130 tys. kursów, a handel towarowy Chin z państwami uczestniczącymi w BRI osiągnął w 2025 r. 23,6 bln juanów, czyli 51,9 proc. całego chińskiego handlu zagranicznego.

BRI jest w dokumencie opisana szerzej niż infrastruktura. To również łączność handlowa, finansowa, cyfrowa i społeczna. Biała księga wymienia korytarze transportowe, porty, lotniska, płatności transgraniczne, cyfrowe uwierzytelnianie, inteligentne odprawy celne, warsztaty Luban, technologię Juncao oraz współpracę edukacyjną, turystyczną i medialną.

APEC i Azja-Pacyfik

Osobny fragment dotyczy Azji i Pacyfiku. Chiny przypominają spotkania APEC w Szanghaju w 2001 r. i w Pekinie w 2014 r. oraz zapowiadają, że w 2026 r. po raz trzeci będą gospodarzem tego forum. Hasłem spotkania ma być budowa wspólnoty Azji i Pacyfiku służącej wspólnemu dobrobytowi. Priorytety zapisane w dokumencie to otwartość, innowacja i współpraca.

Ten fragment uzupełnia obraz chińskiej dyplomacji wielostronnej. Obok ONZ, BRICS, SCO i G20 ważnym polem pozostaje APEC, gdzie Pekin chce występować jako gospodarz, uczestnik i promotor regionalnej współpracy gospodarczej. W białej księdze Azja-Pacyfik pojawia się jako przestrzeń łączności, innowacji i wspólnego rynku, nie jako zamknięty blok polityczny.

Sztuczna inteligencja w znanej już agendzie Chin

Sztuczna inteligencja nie jest w białej księdze nowo odkrytym tematem. Pekin wpisuje ją w agendę rozwijaną od kilku lat, gdzie technologia łączy się z bezpieczeństwem, etyką, dostępem państw rozwijających się do kompetencji cyfrowych i centralną rolą ONZ. Dokument przywołuje Global AI Governance Initiative, plan budowania zdolności AI „dla dobra i dla wszystkich”, grupę przyjaciół współpracy w tym obszarze, projekt Digital South oraz propozycję utworzenia Światowej Organizacji Współpracy w sprawie Sztucznej Inteligencji.

AI została zestawiona z innymi przestrzeniami, w których brakuje pełnych reguł: cyberprzestrzenią, przepływami danych, morzami, regionami polarnymi i przestrzenią kosmiczną. Chiny opowiadają się za zasadami tworzonymi wielostronnie, z udziałem państw rozwijających się, przy poszanowaniu suwerenności, bezpieczeństwa i prawa do korzystania z nowych technologii. Przy wojskowym użyciu sztucznej inteligencji dokument kładzie nacisk na ludzką kontrolę nad systemami uzbrojenia i unikanie wyścigu zbrojeń.

Klimat, zdrowie i kontakty międzyludzkie

Do katalogu globalnych dóbr publicznych Chiny zaliczają klimat, zdrowie publiczne, bioróżnorodność i wymianę międzyludzką. Biała księga przypomina cele osiągnięcia szczytu emisji CO2 przed 2030 r. i neutralności węglowej przed 2060 r., a także nowe deklaracje klimatyczne do 2035 r. Według dokumentu Chiny podpisały 55 dokumentów współpracy klimatycznej z 43 państwami rozwijającymi się, przeprowadziły ponad 300 programów budowania zdolności i od 2016 r. zapewniły lub zmobilizowały ponad 177 mld juanów finansowania programowego.

W części o zielonych technologiach Pekin podaje, że chińskie produkty wiatrowe, fotowoltaiczne i pojazdy nowej energii trafiają do ponad 200 państw i regionów. Według białej księgi Chiny dostarczają 70 proc. światowego wyposażenia dla energetyki wiatrowej i 80 proc. paneli fotowoltaicznych, a eksport produktów wiatrowych i fotowoltaicznych w latach 2021–2025 pozwolił ograniczyć emisje poza Chinami o około 4,1 mld ton.

W zdrowiu publicznym dokument wskazuje na współpracę z ponad 160 państwami i organizacjami międzynarodowymi. Chiny podają, że wysłały ponad 30 tys. pracowników medycznych do 77 państw i regionów, a pomoc objęła 300 mln pacjentów. Wymieniono też udział w walce z Ebolą, pandemią Covid-19, negocjacjach dotyczących porozumienia pandemicznego i reformie globalnej architektury zdrowotnej.

Wymiana międzyludzka została pokazana przez miasta partnerskie, edukację, turystykę, sport i politykę wizową. Według białej księgi Chiny mają ponad 3 tys. par miast, prowincji i stanów partnerskich z ponad 150 państwami. W 2025 r. 30,08 mln cudzoziemców wjechało do Chin bez wiz, co stanowiło 73,1 proc. wszystkich przyjazdów zagranicznych i oznaczało wzrost o 49,5 proc. rok do roku.

Obszary do szybszych uzgodnień

Końcowy rozdział białej księgi wskazuje tematy, w których Chiny chcą przyspieszyć rozmowy i przełożyć Global Governance Initiative na konkretne ustalenia. Wymieniono reformę międzynarodowej architektury finansowej, sztuczną inteligencję, cyberprzestrzeń, zmiany klimatu, handel i przestrzeń kosmiczną. To te pola mają wracać w kolejnych rozmowach w ONZ, BRICS, Szanghajskiej Organizacji Współpracy, G20, APEC i formatach współpracy z Globalnym Południem.

Źródła

1. Xinhua: China releases white paper on global governance
2. Xinhua: Full text – More Just and Equitable Global Governance
3. Xinhua: chiński pełny tekst białej księgi o globalnym zarządzaniu
4. PDF: More Just and Equitable Global Governance: China’s Principles, Proposals and Actions (Link do dokumentu)

Artykuł Chiny publikują białą księgę o globalnym zarządzaniu i roli ONZ pochodzi z serwisu Wiedza o Chinach.